piątek, 21 lipca 2017.
Strona główna > Blogi > Ewa Kołodziejek > Powinien, potrafi, obszedł

Powinien, potrafi, obszedł

Wywietleń: 866

Czego najbardziej nie lubimy w języku? Nieregularności. Lubimy natomiast – mówiąc żartobliwie – porządek. Chcielibyśmy na przykład, żeby wszystkie czasowniki odmieniały się przez osoby, liczbę, tryb i czas. A jeśli od konkretnego czasownika nie można utworzyć jakieś formy gramatycznej, to albo popełniamy błędy, albo stroimy sobie żarty.

Do takich nieregularnych czasowników (zwanych defektywnymi) należy czasownik powinien. Niepokoi on korespondentkę poradni językowej, panią Halinę: „Proszę o wyjaśnienie, jak to jest z czasownikiem powinien, powinni. Jest to czasownik, który nie ma bezokolicznika, w formie osobowej można określić jego osobę, liczbę i rodzaj, a czas? Jak to jest z czasem?” – pyta nasza korespondentka.

Czasownik powinien nie ma nie tylko bezokolicznika, lecz także form czasu. Powinien odnosi się i do czasu teraźniejszego, i przeszłego, i przyszłego. Gdy powiemy: Powinien zapłacić rachunki, to takie stwierdzenie może dotyczyć przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Gdy mówimy: Nie powinna się tak zachowywać, to nie powinna ani wczoraj czy rok temu, ani dzisiaj, ani jutro, ani za rok. Jedynie w odniesieniu do czasu przeszłego forma powinien może być wzmocniona czasownikiem posiłkowym być: Powinien był to zrobić, Powinna była tam pójść. W zdaniach dotyczących teraźniejszości i przyszłości wystarczy nam forma powinien.

Innym nieregularnym czasownikiem jest potrafić. We współczesnych słownikach opisywany jest jako dokonany, dlatego nie można utworzyć od niego złożonej formy czasu przyszłego. Nie możemy powiedzieć !będę potrafił, tylko potrafię albo będę umiał. Oznacza to, że forma potrafi odnosi się do czasu teraźniejszego i przyszłego: Jan potrafi zastosować w praktyce swoją szkolną wiedzę – i teraz, i w przyszłości. Potrafić nie ma też form imiesłowowych, więc nie można powiedzieć człowiek !potrafiący coś robić, tylko albo człowiek, który potrafi coś robić, albo człowiek umiejący coś robić.

Zdarza się też, że z nieregularności czasowników stroimy sobie żarty. Co jakiś czas muszę odpowiadać na podchwytliwe pytanie o jezioro, które Jaś obszedł. No bo jak to jest - zastanawia się pytający - jeśli mówimy, że Kasia umyła okno, to okno jest przez Kasię umyte. Jeśli Piotr napisał list, to list jest przez Piotra napisany. Więc jeśli Jaś obszedł jezioro, to jezioro jest przez Jasia... no, jakie? A tymczasem nie można od formy obejść utworzyć strony biernej, tak jak tworzymy ją od czasowników myć czy pisać, bo obejść jest czasownikiem nieprzechodnim. Do tej grupy należą też czasowniki marzyć, rozmyślać, przemawiać, leżeć, przeszkadzać, iść, wisieć, jechać. Nie można więc odpowiedzieć jednym słowem na pytanie, jakie jest jezioro, które Jaś obszedł, bo wyraz obejść jest czasownikiem nieregularnym, pozbawionym strony biernej.

Ewa Kołodziejek

 

Komentarze

morfosyntaktyk
Wyznacznikiem tranzytywności czasownika nie jest przede wszystkim to, czy tworzy on stronę bierną - to jedynie jego wtórna cecha, ale to, czy łączy się z biernikiem. "Obchodzić" tak samo łączy się z biernikiem, jak np. "objechać", "obiec". Z tego powodu mówimy bez problemu, że np. jubileusz "jest obchodzony". Powodem, dla którego - Pani Profesor - jezioro może być obchodzone [TERAZ], ale nie zostało "ob.....nięte" [KIEDYŚ], jest addytywność czasownika "chodzić". W przeszłości trzebaby było zawęzić semantykę do rezultatywu/perfektywu, w teraźniejszości nie jest to konieczne. Stąd "chodzić" (a więc i jego derywaty) "nie chcą" tworzyć form nie-addytywnych, gdyż byłoby to niezgodne z ich duratywną autosemantyką pierwotnej matrycy czasownikowej. Ale tego już poloniści w Polsce nie wiedzą. Pytajcie indoeuropeistów, powiedzą na pewno więcej o tym.
2017-07-07 12:03:19
Przecinek
Jeżeli jest problem z "obejściem" jeziora należy wsiąść na rower i wówczas jezioro będzie "objechane". Albo chociażby "obiec", wtedy jezioro zostanie "obiegnięte". "Obejść" oznacza czynność zwykłego powolnego przemieszczania się wokół czegoś. Jak ktoś jest leniwy w aktywności fizycznej, to ma problemy z odmianą słowa "obejście". Chyba że chodzi o "obejście" przepisów prawa. To nazywało się kiedyś "falandyzacją prawa". Moim zdaniem czasowniki "umieć" i "potrafić" nie są do końca równoznaczne. Abstrahuję już od ich pochodzenia: pierwszy z języka rosyjskiego (уметь), drugi z niemieckiego (treffen). "Umieć" bardziej kojarzy się z czynnością myślenia, "potrafić" z fizyczną możliwością dokonania czegoś. Zdaje mi się, że "potrafić" jest nadużywane w mediach, na niekorzyść "umieć"; spotyka się nawet konstrukcje "będzie potrafił".
2017-02-26 14:23:30
Krzysztof
Nie na temat, ale mam temat na czasie: PIT. Do którego urzędu złożyć zeznanie? Odpowiedź znajdujemy w broszurze wydanej przez ministerstwo finansów. W całości nie da się tego przeczytać, więc cytuję w skrócie: "Podatnicy (...) składają zeznanie do urzędu skarbowego, przy pomocy którego naczelnik urzędu skarbowego właściwy według miejsca zamieszkania podatnika w ostatnim dniu roku podatkowego wykonuje swoje zadania (...)". Normalnie, po polsku nie mogli tego napisać. Teraz chyba muszę się dowiedzieć, gdzie naczelnik urzędu skarbowego spędzał sylwestra... Żeby nie było, że za bardzo skróciłem, to cała broszura jest tu: https://www.e-pity.pl/cms/att/broszury2017/PIT-37-za-2016.pdf
2017-02-23 11:52:57
Czytelnik Łukasz
Warto wspomnieć, że "obchodzić" w znaczeniu "czcić, upamiętniać" ma stronę bierną. Konkretnie "jest/był/będzie obchodzony." Jednak w czasie przyszłym częściej słyszymy formy "będziemy obchodzić/będą obchody".
2017-02-18 11:26:06

Dodaj komentarz

Akceptuję regulamin. Link do regulaminu