czwartek, 13 grudnia 2018.
Strona główna > Blogi > Ewa Kołodziejek > Dobro i zło

Dobro i zło

Wywietleń: 4520

W zasadzie tytułowe rzeczowniki nie sprawiają nam gramatycznych kłopotów i potrafimy poprawnie zastosować je w tekstach: Dobro, piękno i prawda to podstawowe i uniwersalne ludzkie wartości. Dbamy o dobro naszych dzieci. Uczymy się odróżniania dobra od zła. Walczymy ze złem. Dzielimy się dobrem.

W tych przykładowych zdaniach rzeczowniki dobro i zło stoją w mianowniku, w bierniku i w narzędniku. To niekonfliktowe formy gramatyczne, nie budzące żadnych wątpliwości, może dlatego, że w słownikach są one bogato zilustrowane przykładami z różnorodnych tekstów. Natomiast po macoszemu autorzy haseł traktują pozostałe dwa przypadki: celownik i miejscownik.

Z celownikiem jeszcze sobie radzimy, choć słowniki nam nie pomagają i nie podają przykładów użycia tej formy. Wymyślmy je zatem sami: Poświęciłam życie dobru dzieci. Z całych sił przeciwstawiam się złu. Jednak gramatyczną skałą, o którą rozbijają się najtwardsi, jest miejscownik obu wyrazów. O czym mówimy? O dobru czy o dobrze? O złu czy o źle? I tak źle, i tak niedobrze…

Powiedzmy od razu: w staropolszczyźnie używane były tylko formy zakończone na –e: o dobrze, o źle. Są to regularne formy miejscownika rzeczowników rodzaju nijakiego, których temat kończy się na spółgłoski twarde: b, d, f, ł, m, n, p, r, s, t, w, z, na przykład: niebo – o niebie, stado – o stadzie, krzesło – o krześle, bielmo – o bielmie, okno – o oknie, tempo – o tempie, mięso – o mięsie, złoto – o złocie, ogniwo – o ogniwie, awizo – o awizie. Żeby utwierdzić się w przekonaniu, że rzadka dziś forma miejscownikowa o dobrze jest formą regularną, przytoczmy jeszcze przykłady rzeczowników z tematem zakończonym na –r, tak w wyrazie dobro: biuro, futro, lustro, piętro, pióro, srebro, zero. Nie mamy wątpliwości, że ich miejscownik jest zakończony na –e: o biurze, futrze, lustrze, piętrze, piórze, srebrze, zerze.

Jednak współcześnie wolimy mówić o dobru i o złu, czyli dodawać do tych rzeczowników końcówkę –u, właściwą pozostałym (w dużym uproszczeniu) rzeczownikom rodzaju nijakiego, takim jak: pole – o polu, stoisko – o stoisku, płuco – o płucu. Wybieramy formy o dobru, o złu także dlatego, że postaci dobrze i źle to dziś przede wszystkim przysłówki: Dobrze, że jesteś. Źle się stało, że nie przyjechałeś. Chcemy więc uniknąć nieporozumienia, choć nie obawiamy się go w wypadku miejscownikowej formy żebrze utworzonej od rzeczownika żebro, mimo że też się kojarzy z czasownikiem żebrać. Ale słowo żebro jest używane znacznie rzadziej niż słowo dobro, więc jakoś sobie z tym podwójnym znaczeniem formy żebrze radzimy.

Podsumujmy zatem nasze gramatyczne rozważania. Obie formy: o dobru i o dobrze są poprawne, choć ta druga jest słownikach uznana za rzadszą. Ciekawe, że nie mamy takich dylematów z rzeczownikiem zło, który w miejscowniku przybiera dziś jedynie formę o złu, a i tak bardzo rzadko jej używamy.

Ewa Kołodziejek

Komentarze

Dodaj komentarz

Akceptuję regulamin. Link do regulaminu

Ewa Kołodziejek

Prof. dr hab. Ewa Kołodziejek jest wykładowcą na Uniwersytecie Szczecińskim,  członkiem prezydium Rady Języka Polskiego i autorką wielu książek o poprawnej polszczyźnie.  W „Kurierze Szczecińskim” od lat publikuje felietony z cyklu „Językowa corrida”

Ostatnie wpisy

Archiwum