sobota, 17 sierpnia 2019.
Strona główna > Blogi > Ewa Kołodziejek > Nakrętka czy zakrętka?

Nakrętka czy zakrętka?

Wywietleń: 569

Korespondentka poradni językowej, pani Ewelina, pyta, która forma jest poprawna: nakrętka czy zakrętka? Poprawne są obie, jednak różnią się od siebie pewnym niuansem znaczeniowym.

W „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” nakrętka to inaczej mutra, czyli ‘krążek metalowy, zwykle sześciokątny z otworem gwintowanym, nakręcany na śrubę’. Nakrętka to także rodzaj gwintowanej pokrywki nakręcanej na tuby, flakony itp. Zakrętka natomiast to ‘korek lub pokrywka z gwintem do zamykania butelek i pojemników’. Zatem bez wątpienia nakrętką jest ‘krążek metalowy nakręcany na śrubę’, natomiast to, czym zamykamy tuby, flakony, słoiki, butelki to albo nakrętka, albo zakrętka. Bo albo nakręcamy ją na gwintowane zakończenie pojemnika, albo zakręcamy nią ów pojemnik. Fachowiec będzie używał nakrętki, my zaś mamy w tej kwestii słowną swobodę.

Podobnymi niuansami znaczeniowymi różnią się czasowniki włożyć, nałożyć, założyć, których używamy wymiennie wtedy, gdy zamierzamy się ubrać. Jedni mówią: Nałóż tę sukienkę, w której się dobrze czujesz. Inni mówią: Włóż tę sukienkę, a jeszcze inni – Załóż sukienkę. Kto ma rację? Zbadajmy sensy tych słów.

Czasownik nałożyć w jednym ze znaczeń to ‘umieścić coś na sobie lub na kimś, na czymś, włożyć coś na siebie lub na kogoś, ubrać się w coś, ubrać kogoś: nałożyć dziecku śpioszki, nałożyć czapkę, szalik, rękawiczki, nałożyć suknię, a nawet - nałożyć koniowi chomąto. Włożyć to ‘umieścić coś na kimś, na sobie, zwłaszcza ubranie’, inaczej mówiąc – ubrać się: włożyć sukienkę, buty, płaszcz, rękawiczki, pierścionek na palec, kapelusz na głowę. Założyć to ‘umieszczać coś gdzieś, w czymś, na czymś’: okulary na nosie, słuchawki w (na) uszach, plombę w zębie, opatrunek na nodze, komuś kajdanki, psu kaganiec, nogę na nogę.

Jak widać, między znaczeniami czasowników nałożyć, włożyć, założyć różnica jest niewielka i w zasadzie w każdym kontekście, zwłaszcza w codziennym języku, używamy ich wymiennie. Gdy jednak zajrzymy do „Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny” PWN, wydanego blisko dwadzieścia lat temu, to przekonany się, że jego autorzy przestrzegają przed użyciem czasownika założyć w znaczeniu ‘włożyć coś, ubrać się w coś’ i proponują, by nie mówić: założyć płaszcz, sukienkę, garnitur czy buty, tylko je włożyć.

Można by rozważyć tę propozycję, gdyby nie fakt, że słownik pozwala na użycie słowa założyć wtedy, gdy „mowa jest o przedmiotach, które umieszcza się na sobie lub na kimś” i ilustruje to słowami: założyć krawat, okulary, kolczyki, plecak. Przeczy to przytoczonej wyżej słownikowej definicji czasownika nałożyć. No i co z kapeluszem? Co z chomątem? Chyba nie warto wdawać się w tak subtelne rozróżnienia, zbyteczne w języku potocznym. Wszystkie czasowniki: nałożyć, włożyć, założyć mogą odnosić się do ubierania. Byle nie mówić „ubierz buty”, bo ubrać można tylko siebie albo kogoś, buty zaś nałożyć, włożyć albo założyć.

Ewa Kołodziejek

Komentarze

rany boskie...
...niech ktoś wreszcie zabierze tego typa...
2019-08-06 21:39:28
Quistorp
do...[Pytajnik Panie Quistorpie - niech Pan trochę przyhamuje, bo się pan sam zakręci.]....odpowiem tak;Eeee taaammm! Zaraz zakręci?! Mogę się jeszcze rozkręcić. Czyli będę rozkrętką. Natomiast wpis W. Sz."Pytajnik"-a traktuję jako rodzaj dokrętki. Nawet mogę przyjąć bardziej elegancką i estetyczną forma ,nakrętki kołpakowej. To taka nakrętka , ale z otworem gwintowanym nieprzelotowym. czego definicja nie ujmuje. To taki wynalazek, którym zakręcając, dokręcam zabezpieczając,przed okaleczeniami, i jednocześnie nadaje charakter estetyzujący. I.... Co....? Zakręciłem się , czy rozkręciłem?
2019-08-05 09:55:40
nakrętka ma przelotową dziurkę
zakrętka jest nieprzelotowa i służy do zamykania dziurek...
2019-07-26 22:35:36
Pytajnik
Panie Quistorpie - niech Pan trochę przyhamuje, bo się pan sam zakręci.
2019-07-25 14:08:21
Quistorp
do....[W „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” nakrętka to inaczej mutra, czyli ‘krążek metalowy, zwykle sześciokątny z otworem gwintowanym, nakręcany na śrubę’. Nakrętka to także rodzaj gwintowanej pokrywki nakręcanej na tuby, flakony itp. Zakrętka natomiast to ‘korek lub pokrywka z gwintem do zamykania butelek i pojemników’. Zatem bez wątpienia nakrętką jest ‘krążek metalowy nakręcany na śrubę’, natomiast to, czym zamykamy tuby, flakony, słoiki, butelki to albo nakrętka, albo zakrętka. Bo albo nakręcamy ją na gwintowane zakończenie pojemnika, albo zakręcamy nią ów pojemnik. Fachowiec będzie używał nakrętki, my zaś mamy w tej kwestii słowną swobodę.]....Nie chciałem zabierać głosu. Jednak zmusiłem się. Powyższa definicja nakrętki/zakrętki jest już archaiczna. Nie przystaje do dzisiejszych czasów. Trochę przypomina średniowieczną definicję , konia. Koń- jak każdy widzi. Nakrętka , czy zakrętka nie istnieje sama dla siebie. Jest elementem pojęcia zupełnie szerszego. To element pojęcia; złącze, połączenie, mające spełnić określoną rolę, funkcję. Np. trwałe rozbieralne połączenie dwóch elementów konstrukcji budowlanej, czy mechanizmu. To także rodzaj sposobu uszczelnienia wypływu płynu, wody. Uszczelnienia wypływającego gazu. To także rodzaj ruchomego docisku szczęki przeróżnych rodzajów imadeł. Kowalskch, ślusarskich, stolarskich itp. To także rodzaj różnego rodzaju zaślepień, jak pokrywki typu "Twist", zamiast pokrywki typu "Weck-a" przy przetwórstwie owoców, warzyw. Do tego dochodzi jeszcze sposób kręcenia. Śrubę w nakrętkę, czy nakrętką na trzon gwintowanej śruby. To także rodzaj gwintowanego korka, który, wraz z pakułami, lub z uszczelką miedziana lub gumową jest wkręcany w poszycie kadłuba silnika, dla odpowietrzania, lub spuszczania oleju z miski olejowej, gdzie nie występuje nakrętka/zakrętka.Co zaś tyczy się nakrętek na flakoniki do perfum, czy kremów, to powstaje cała gama arcydziełek artystycznych, by przywabić kobiecą klientelę.To już nie są nakrętki/zakrętki. Wtedy możemy mówić już o słownej swobodzie. Kurki, koronki, gałki, kokardki, zatyczki ćwierć/pół obrotowe, itp. itd.. Takie mamy czasy.
2019-07-21 21:15:17
Quistorp
do....[bo ubrać można tylko siebie albo kogoś, buty zaś nałożyć, włożyć albo założyć.]....Ja doszukałem się i innych wersji. Korzystam ze "Słow. Popr. Polsz. PWN 19180.. Obuć,obuwać,obuwać buty na nogi. Szła boso, obuła się dopiero przed kościołem. Obuwał się do wyjścia. Korzystam ze Mały SłownikaJęzyka Polskiego PWN 1996.
2019-07-21 18:40:59

Dodaj komentarz

Akceptuję regulamin. Link do regulaminu